Moorden oplossen met schaalmodellen? Frances Glessner Lee’s keukenscène

Op het snijvlak van kunst, wetenschap en criminologie is Frances Glessner Lee een pionier. Zij werd bekend door haar handgemaakte miniatuur moordscènes die ze maakte tussen 1940 en 1950 en die werden gebruikt om forensisch onderzoek te onderwijzen.

Het diorama als lesmateriaal: Frances Glessner Lee’s miniatuur-moordscènes worden nog altijd in musea getoond vanwege hun historische en forensische betekenis.

Haar werk, de beroemde Nutshell Studies of Unexplained Death, heeft generaties rechercheurs opgeleid en wordt nog steeds gezien als een belangrijke bron in de forensische wetenschap. Voor het Belgische entertainment wetenschapsprogramma “Scheire en de Schepping” kreeg ik de unieke opdracht om één van Lee’s iconische scènes opnieuw te bouwen. Een bijzonder project waarin miniatuurbouw en forensische puzzels samenkwamen.

Tussen een zee van grijze pakken en kalende hoofden zat één vrouw op 22 november 1952 die geschiedenis schreef en de grondlegger van moderne forensische training werd met haar miniatuur-moordscènes.

De opdracht

Toen werd ik gevraagd werd door Woestijnvis om één van Lee’s diorama’s na te bouwen voor Vlaamse tv show 'Scheire en de Schepping'. Ik wist toen nog niet precies welk verhaal erachter zat (ongelofelijk dat ik tot die tijd nog nooit van Frances gehoord had!). De opdracht bleek te gaan om een replica van de beroemde keukenscène, hieronder afgebeeld. Het origineel staat in de permanente collectie van het 'National Museum of Health and Medicine' in de VS en reist niet.

Omdat ik bewust geen hints opzocht en het verhaal niet vooraf las, moest ik de moordzaak tijdens het bouwen helemaal zelf zien te ontrafelen. Dat leek me een leuke toevoeging tijdens het maakproces!

Op woensdag 12 april 1944 werd huisvrouw Barbara Barnes dood aangetroffen. Haar man Fred verklaarde dat hij rond 16.00 uur op pad was gegaan voor een boodschap en anderhalf uur later terugkwam. De buitendeur van de keuken, die openstond toen hij vertrok, bleek nu gesloten en op slot. Ook de voordeur zat op slot, en door het keukenraam zag hij zijn vrouw op de vloer liggen. Hij waarschuwde de politie. Het diorama toont de situatie vlak voordat agenten de deur forceerden.

Duiken in de details

Tijdens het bouwen ontdekte ik allerlei aanwijzingen: een omgevallen stoel, een gebroken raam, verspreid eten, en natuurlijk bloedsporen. Elk object moest zorgvuldig nagemaakt worden, om de integriteit van de oorspronkelijke scène te behouden. Het was fascinerend om het bewijs stukje bij beetje samen te leggen en met mijn ateliergenoten des tijds theorieën te vormen over wat er in die keuken gebeurd kon zijn.

Het oplossen van de moord terwijl ik de miniatuur bouwde, gaf me een nog grotere waardering voor het werk van forensisch onderzoekers. Deze hands-on aanpak bood een dieper inzicht dan alleen het lezen van de zaak ooit had kunnen geven.

Het maakproces Voor het diorama werkte ik nauwkeurig vanuit foto’s van het origineel. Dankzij Stephanie Dehennin (bekend van de prachtig geïllustreerde wetenschapsboeken 'Ik heb een vraag') kon ik zelfs het behang laten reconstrueren, een detail dat meteen zorgde voor de herkenbare sfeer van het echte model. Omdat de schaal vrij duidelijk was (1:12, een toegankelijke poppenhuismaat), kon ik veel meubels en accessoires vinden in gespecialiseerde poppenhuiswinkels of tweedehands, bijna antieke stukken. Sommige daarvan sloten perfect aan, zoals een klassieke strijkplank. Voor andere onderdelen moest ik zelf aan de slag. De houten keukenbanken, een vintage koelkast en zelfs het brood in de oven heb ik met de hand gemaakt.

Bij elk project maak je een afweging tussen tijd, kosten en creatieve vrijheid, maar omdat dit een replica betrof koos ik er bewust voor om alleen objecten te kopen, en niet zelf te maken, als die exact overeenkwamen met het origineel. Bij een replica weegt nauwkeurigheid zwaarder dan artistieke interpretatie.

Close-up van de keukenscène. Het raam, de kalender en de deur, dichtgestopt met kranten. Kun jij de moord al oplossen?

Ook de allerkleinste aanwijzingen uit het originele diorama kregen een plek. Zo reconstrueerde ik de kalender rechtstreeks uit oude foto’s, en maakte ik een piepklein aardappelschilmesje, óók een verborgen hint in de scène. De kledingstukken werden speciaal genaaid door een dame die dit vroeger hobbymatig deed, een prachtig ambachtelijk detail dat het geheel nog echter maakte.

Niets is hier 'per ongeluk', het verschoven kleed op tafel en de tafel die schuin staat.

Het nabouwen van zo'n specifieke schaalmodel, waar niets 'per ongeluk' scheef is vastgelijmd (zie foto hierboven), was voor was een unieke ervaring. Het bracht de kunst van miniatuurbouw samen met de wetenschap van forensisch onderzoek (wat ik als science nerd natuurlijk geweldig vindt), en liet zien hoe krachtig diorama’s kunnen zijn in onderwijs en storytelling.

De uitzending

De opnames voor dit entertainmentprogramma waarin twee teams van bekende Vlamingen tegen elkaar strijden in allerlei wetenschappelijke uitdagingen, vonden uiteraard plaats in België.

Voor deze aflevering kregen de teams mijn diorama voorgeschoteld met de opdracht om de moordzaak op te lossen, precies zoals Frances Glessner Lee het ooit bedoeld had. Het was zó leuk om in het publiek te zitten en live mee te maken hoe de deelnemers samen speculeerden.

Wat ik zelf het leukste vond: Dit project laat wederom zien hoe schaalmodellen als onderzoeksinstrument ingezet kunnen worden, ze dwingen tot nauwkeurige observatie en hypothesevorming, de basis van wetenschappelijke methodes. In een museale context nodigt het bezoekers bijvoorbeeld uit tot ‘slow looking’, ze ontdekken stap voor stap hoe sporen, materiaal en context samen een verhaal maken of reconstrueren.