Schaalmodellen in het theater: Hoe werkt dat?

Theaterdecors en miniaturen lijken vaak twee gescheiden disciplines, maar op het toneel gecombineerd ontstaat er iets heel spannends!

Een techniek die de laatste jaren steeds meer aandacht krijgt (zeker als tegenwicht voor alle AI en CGI gegenereerde kunst), is live video met miniaturen en schaalmodellen op het podium. Ik mag deze truc regelmatig opnieuw onderzoeken met steeds verschillende technieken of methodes, het verveeld in ieder geval nooit… ;)

We filmen een spookachtig miniatuur bos in een flightcase en proberen verschillende effecten uit voor de camera, zoals regen, stof of rookwolken.

Hoe werkt het?

Het principe is simpel maar kan technisch uitdagend zijn, zeker als je bedenkt dat voor een theatervoorstelling het voor iedere uitvoering precies hetzelfde moet zijn. We moeten dus vaak óók dingen bedenken om de filmhoek als het ware ‘vast te kunnen zetten’. 

De miniaturen worden gefilmd met camera’s die dicht op het model staan. Kleine handgemaakte werelden worden dan in één klap levensgroot en onderdeel van de voorstelling, bijvoorbeeld doordat er een projectiescherm in het decor verwerkt zit. Maar net zo vaak wordt er een groot achterdoek gebruikt zonder dat het in de vormgeving is opgenomen.

Het bijzondere is ook dat je direct ziet hoe de acteurs op het toneel de miniaturen bespelen, tevoorschijn halen of manipuleren (wat opzicht al magisch is om te zien), en welk effect dat op het projectiescherm heeft. 

Ramses Graus (links) heeft mini schoentjes aan zijn vingers, die door de miniatuur lopen van 'Back to Oz' van Het Filiaal Theatermakers (2019).

Soms gebruiken we grote professionele camera’s, soms iPhones (lees hier het artikel over draadloos streamen met een iPhone) en soms gebruiken we juist extreme low-fi apparaten om een bepaalde sfeer te creëren. Welke hardware je gebruikt heeft gevolgen voor welke middelen je moet gebruiken om het live beeld vervolgens op het projectiescherm te krijgen. Ook daar is bijzonder veel in mogelijk. Zo is het makkelijkste (en veiligste) een HMDI aansluiting die gewoon naar de beamer loopt. Maar met een videomixer ertussen is het bijvoorbeeld ook mogelijk om een technicus nog allerlei effecten over het beeld te laten gooien.

Experiment met een Sony PXW-X200 HD, een zeer professionele camera met extra mooi scherpte-diepte effect. Helaas was de camera veel te log en te zwaar voor de acteurs om een uur lang vast te houden.

Anders denken over schaal

Miniatuurbouw voor live video vraagt om een andere manier van kijken naar schaal. In een traditioneel decor werk je naar de menselijke maat, hier is de camera het oog waardoor het publiek naar de wereld kijkt. Elk detail moet onder een vergrootglas kloppen, want zodra het geprojecteerd wordt, valt elke onnauwkeurigheid op.

In ‘Toen mijn vader de nacht in vloog’ van Studio Figur, speelde ik bewust met schaal om de enorme vluchtelingenkampen van Lesbos voelbaar te maken. Door verschillende schalen in één miniatuur te combineren, ontstond het gevoel van eindeloze ruimte en afstand. Voor het jonge publiek (6+) werkte dat perfect. Subtiel, zonder té confronterend te zijn, maar wel met de emotionele impact die het verhaal vroeg.

Een handheld Canon Legria HF G26 werd hier gebruikt omdat de camera de mogelijkheid heeft tot verwisselbare lenzen, maar ook enigszins compact was.

Licht en sfeer

Belichting is net zo belangrijk als de miniaturen zelf. Met kleine LEDs in de modellen kun je nachttaferelen laten gloeien of een kamer een intieme sfeer geven. Licht creëert diepte, schaduw en betekenis.

Het uitlichten met theaterlicht is net zo belangrijk en moet nauwkeurig gebeuren. Je wilt genoeg licht op het model zodat de camera het goed laat zien, maar je wilt niet dat de acteur een schaduw creëert. Ook daarom moet goed worden bekeken en afgestemd vanuit welk standpunt de acteur de miniatuur filmt.  

Ik houd een LED lampje vast (omdat het anders naar beneden zou vallen, haha) om snel uit te kunnen proberen wat het effect is van een spotje op de miniatuur.

Hardware & software voor live film met miniaturen

Als camera gebruiken we vaak compacte modellen met een hoge resolutie en goede optiek (met macro-lenzen) zodat alle fijne details zichtbaar blijven wanneer geprojecteerd wordt. Meestal gebruiken we dit soort camera’s handheld, maar soms ook met een statief zodat we zeker weten dat altijd van dezelfde hoek en afstand wordt gefilmd. Dit is afhankelijk van de scenografie en hoe dynamisch de beweging moet zijn.

Aan de projectiekant is een beamer met genoeg lichtopbrengst (lumen) nodig, afhankelijk van hoe groot je projectiescherm is, hoe donker de ruimte is en hoeveel afstand er tussen de beamer en het scherm is. 

Als vuistregel in het theater:

• Klein scherm (minder dan 3 meter breed, donkere zaal): 3.000–5.000 ANSI lumen is vaak voldoende.

• Middelgroot doek (4–8 meter breed): 7.000–10.000 ANSI lumen voor scherpe details.

• Grote projecties (>10 meter breed): 12.000+ANSI lumen of meerdere beamers met edge-blending.

Ook kun je natuurlijk zonder beamer werken en de videobeelden direct op een scherm laten zien, dat of wel of niet in een decor verwerkt is.

De schaalmodellen zijn altijd op het podium aanwezig tijdens de voorstelling. Soms zitten ze verstopt in andere decorelementen, anders worden ze gewoon zichtbaar op het podium gezet.

Softwarematig werk ik met mediaplayers of live servers die cues aankunnen, video vertraging minimaal houden, en synchronisatie met live-performance laten verlopen. Tools als QLab (voor video/audio cues, synchronisatie met toneelgeluid) zijn waardevol. Voor mapping, warping & blending van projecties (bijv. als je miniaturen op onregelmatige oppervlaktes projecteert), is software als MadMapper, VIOSO of Resolume Arena bruikbaar.  

Miniaturen in live film openen totaal nieuwe verbeeldingsmogelijkheden. Ze maken abstracte ideeën concreet, vergroten emoties uit, en geven je als maker een extra laag om mee te spelen. Voor regisseurs en scenografen is het een manier om verhalen intiem én groots te vertellen.